Deepfakes en stemklonen: verifieer voor u handelt

Een naaste belt vanaf een ongewoon nummer. Zijn stem is herkenbaar, zijn verhaal klinkt samenhangend en hij vraagt een dringende overschrijving. De eerste reflex is vaak om naar de stem te luisteren en zo te beslissen of ze "echt" is. Dat is geen afdoende methode meer.

Het klonen van stemmen en synthetische video's maken niet elke fraude perfect. Ze maken vooral de eerste seconden geloofwaardiger. Zo wint de oplichter de tijd die hij nodig heeft om urgentie te installeren, verificatie te verhinderen en een moeilijk omkeerbare handeling te verkrijgen.

De deepfake is maar een deel van het scenario

Een geslaagde fraude berust niet alleen op de kwaliteit van een stem of een video. Ze combineert doorgaans meerdere elementen:

• publieke informatie die op sociale netwerken werd verzameld;
• een plausibele context, zoals een reis, een ongeval of een bankprobleem;
• een stem, een foto of een video die op de persoon lijkt;
• tijdsdruk;
• een vraag om geheimhouding;
• een betaling, een code of toegang op afstand.

De imitatie dient als emotioneel bewijs. Ze wekt de indruk dat het onbeleefd of gevaarlijk zou zijn om het gesprek te beëindigen. Nochtans is ophangen om te verifiëren precies de juiste beweging.

Zoeken naar visuele gebreken volstaat niet

Een verschuiving tussen lippen en stem, onsamenhangend licht of een instabiele achtergrond kunnen op gemanipuleerde inhoud wijzen. Die aanwijzingen blijven nuttig, maar ze vormen geen test.

Een slechte verbinding levert eveneens bevroren beelden en verschoven geluid op. Omgekeerd kan goed gemaakte synthetische inhoud op een klein scherm geen enkel duidelijk gebrek vertonen. Belangrijker nog: een frauduleuze oproep hoeft technisch niet perfect te zijn als de gesprekspartner gehaast en ongerust is.

De juiste vraag is dus niet: "Klinkt deze stem kunstmatig?" De juiste vraag is: "Kan ik deze vraag langs een andere weg bevestigen?"

Het protocol van het onafhankelijke kanaal

Wanneer een bekende persoon geld, een document, een code of een ongewone handeling vraagt, breek het gesprek dan af. Neem opnieuw contact op via een reeds opgeslagen nummer, een gebruikelijke toepassing of een andere naaste uit zijn omgeving.

Bel niet terug naar het nummer dat tijdens het gesprek werd opgegeven. Klik niet op een link die werd gestuurd om "de identiteit te bevestigen". Het verificatiekanaal moet onafhankelijk van het verdachte bericht worden gekozen.

Een eenvoudige verificatie kan deze vorm aannemen:

1. beëindig de oproep zonder lang te discussiëren;
2. bel de persoon op zijn gebruikelijke nummer;
3. als hij niet antwoordt, contacteer dan een andere naaste;
4. verifieer de aangekondigde gebeurtenis voor elke financiële handeling;
5. verwittig de bank als er al een verrichting werd gestart.

Een familiale vraag kan die verificatie aanvullen, maar ze zou niet de enige bescherming mogen zijn. Antwoorden op persoonlijke vragen zijn soms online zichtbaar of kunnen tijdens een eerder gesprek zijn verkregen.

In een onderneming moet de procedure bestand zijn tegen een overtuigende stem

Een valse oproep van een directeur of een leverancier kan een wijziging van bankrekening, een vertrouwelijke betaling of het versturen van een document vragen. Een goede procedure mag nooit afhangen van het oordeel van de persoon die de oproep ontvangt alleen.

Voorzie voor gevoelige verrichtingen:

• een bevestiging via een gekend kanaal;
• een tweede validatie door een andere persoon;
• een controle van de geregistreerde bankrekening;
• een duidelijk verbod op "dringende" afwijkingen;
• een manier om twijfel te melden zonder een sanctie te vrezen.

De zin "het is wel degelijk mijn stem" mag niet volstaan om die stappen te omzeilen. Een nuttige procedure is een procedure die zelfs de directeur niet telefonisch kan opheffen.

Valse advertenties en valse experts

Deepfakes dienen niet alleen om een naaste na te bootsen. Ze duiken ook op in valse advertenties waarin een bekende persoon, een arts, een journalist of een politiek verantwoordelijke een investering lijkt aan te bevelen.

Het gekende gezicht geeft een schijn van legitimiteit aan een onbekend platform. Het slachtoffer wordt vervolgens naar een formulier geleid, teruggebeld door een "adviseur" en begeleid tot aan de eerste storting.

Verifieer de advertentie niet binnen de advertentie zelf. Zoek de aankondiging op de officiële kanalen van de persoon of de organisatie, controleer de waarschuwingen van de FSMA en weiger elke software voor toegang op afstand.

U hebt geld of een code verstuurd

Handel zonder uitstel:

• contacteer uw bank via haar officiële nummer;
• vraag of de verrichting nog kan worden geblokkeerd of teruggeroepen;
• verander de doorgegeven of hergebruikte wachtwoorden;
• trek de geopende sessies in;
• bewaar de nummers, berichten, opnames en betalingsreferenties;
• meld de feiten bij de politie en bij de betrokken platformen.

Betaal geen tweede persoon die belooft de fondsen terug te halen in ruil voor een voorschot. Slachtoffers van een eerste fraude worden vaak opnieuw geviseerd.

Het gezin voorbereiden voor de eerste oproep

Een gesprek van tien minuten vermindert de verwarring sterk op de dag dat een verontrustende oproep binnenkomt. Kies samen de gebruikelijke kanalen, de naasten die gecontacteerd moeten worden en de volgende regel: elke dringende geldvraag machtigt de opgebelde persoon automatisch om op te hangen en te verifiëren.

Die regel beschermt ook de relatie. Ze vermijdt dat de verificatie als een gebrek aan vertrouwen wordt opgevat. Het is niet de persoon die in twijfel wordt getrokken, het is het kanaal.

Officiële bronnen

• Safeonweb - Deepfakes: hoe herkent u ze en hoe beschermt u zich ertegen
• FSMA - Waarschuwingen over frauduleuze aanbiedingen
• Safeonweb - Een verdacht bericht melden